Odwołanie darowizny niewykonanej – kilka spraw (1)

Obraz himmlisch z Pixabay

Czym jest darowizna?

Darowizna jest umową cywilnoprawną, która jest zawierana pomiędzy darczyńcą a obdarowanym. Jej regulacja prawna  znajduje się w  art. 888 § 1 Kodeksu cywilnego (k.c.).  Z przepisu tego wynika, że przez umowę darowizny darczyńca zobowiązuje się do bezpłatnego świadczenia na rzecz obdarowanego kosztem swego majątku. Stanowi ona czynność prawną dwustronną. Powyższe oznacza, że darczyńca przekazuje obdarowanemu określoną rzecz, a ten ją przyjmuje (zgodne oświadczenia woli).

Jakie są przesłanki do skutecznego odwołania darowizny?

Odwołanie darowizny przez darczyńcę jest czynnością prawną jednostronną, ponieważ nie  wymaga zgody obdarowanego.

W Kodeksie cywilnym ustawodawca podaje możliwość odwołania:

• umowy darowizny już wykonanej z powodu rażącej niewdzięczności obdarowanego [1] albo
• umowy darowizny jeszcze niewykonanej z powodu pogorszenia się sytuacji majątkowej darczyńcy [2].

Zobacz: Odwołanie darowizny wykonanej – skutki prawne

Przesłanki odwołania darowizny niewykonanej

Darowizna jeszcze niewykonana ma miejsce wtedy, gdy umowa darowizny została zawarta, ale obdarowany jeszcze nie otrzymał przedmiotu darowizny lub przeniesienia prawa własności (np. nieruchomość).

Na podstawie art. 896 k.c. darczyńca/darczyńcy może odwołać darowiznę, której jeszcze nie przekazał, jeżeli jego sytuacja majątkowa uległa pogorszeniu i uniemożliwia  jej wykonanie bez uszczerbku dla jego własnego utrzymania odpowiednio do jego usprawiedliwionych potrzeb albo bez uszczerbku dla ciążących na nim ustawowych obowiązków alimentacyjnych.

„Zmiana stanu majątkowego darczyńcy tylko wtedy może uzasadniać odwołanie darowizny (…), gdy nastąpiła w okresie między zawarciem umowy darowizny a przed jej całkowitym wykonaniem” – wyjaśnia piśmiennictwo [3].

Darczyńca nie może sam siebie utrzymać w sposób, który odpowiada jego uzasadnionym potrzebom.

„Przez usprawiedliwione potrzeby rozumie się przy tym nie tylko te elementarne, wiązane z minimum egzystencji, ale przede wszystkim normalne warunki bytowania odpowiadające wiekowi uprawnionego, jego stanowi zdrowia itd.” – tak SA we Wrocławiu w uzasadnieniu wyroku z dnia 21 lutego 2013 r. (sygn. akt I ACa 61/13).

Do usprawiedliwionych potrzeb darczyńcy można przykładowo zaliczyć zakup jedzenia, odzieży, lekarstw, wydatki ponoszone na utrzymanie domu lub mieszkania, spłata kredytów.

Nie każda zmiana stanu majątkowego darczyńcy uzasadnia odwołanie darowizny niewykonanej

Jak wyjaśnia piśmiennictwo:

„Podstawą odwołania darowizny jeszcze niewykonanej nie jest jakakolwiek (choćby nawet istotna) zmiana stanu majątkowego darczyńcy, ale jedynie taka zmiana, która sprawia, że wykonanie darowizny powodowałoby uszczerbek dla własnego utrzymania darczyńcy bądź dla jego ustawowych obowiązków alimentacyjnych (w tym zakresie powinna istnieć relacja przyczynowa). (…) Nie jest też przesłanką odwołania pogorszenie stanu majątkowego spowodowane przez sam fakt dokonania darowizny”.

Niekorzystna zmiana stanu majątkowego darczyńcy może „(…) wynikać zarówno z powodów leżących po stronie samego darczyńcy (np. nieprzemyślana inwestycja), jak i od niego całkowicie niezależnych (np. powódź niszcząca dobytek darczyńcy)” – tak  Pietrzykowski K. (red.), Kodeks cywilny. Tom II. Komentarz. Art. 450–1088, wyd. 10, 2021 [w:] Komentarzu do art. 896 k.c.

W tym przypadku musi istnieć związek pomiędzy zmianą stanu majątkowego darczyńcy, a jej wpływem „(…) na możliwości własnego utrzymania darczyńcy lub na możliwość wykonania przez niego ustawowych obowiązków alimentacyjnych [4]

Przykład z orzecznictwa :

 „(…) pozwana w rozmowach z powodem odwołała darowiznę, czując się pokrzywdzona. Zgodnie z art. 896 KC darczyńca może odwołać darowiznę jeszcze nie wykonaną, jeżeli po zawarciu umowy popadł w niedostatek. Tak było w przypadku pozwanej, gdyż rozstając się z powodem nie miała środków do życia dla siebie i dziecka (były konkubent nie płacił alimentów) i musiała korzystać z pomocy społecznej. Mogła więc odwołać darowiznę” – uzasadnienie wyroku SR w Grudziądzu – I Wydział Cywilny z dnia 7 października 2016 r.( sygn. akt  I C 973/16, publ. Legalis).

Istotne!

Przy odwołaniu darowizny niewykonanej nie obowiązuje żaden termin ustawowy.

Czy spadkobiercy darczyńcy mogą odwołać darowiznę niewykonaną?

Spadkobiercy darczyńcy/darczyńców nie mogą odwołać darowizny niewykonanej. W uzasadnieniu wyroku z dnia 3 kwietnia 2014 r. (sygn. akt V CSK 289/13, publ. Legalis): SN – Izba Cywilna uznał, że odwołanie darowizny niewykonanej stanowi „(…) uprawnienie osobiste darczyńcy”, które:

„(…) nie przechodzi na jego spadkobierców. Jeżeli darowizny dokonali małżonkowie w odniesieniu do przedmiotu wchodzącego w skład ich ustawowego majątku wspólnego, a następnie przed jej wykonaniem i odwołaniem jeden z nich zmarł, drugi z małżonków może odwołać darowiznę jedynie w odniesieniu do udziału, jaki przypada mu do przedmiotu darowizny z chwilą przekształcenia się w chwili śmierci jednego z małżonków ustawowej wspólności majątkowej we wspólność o charakterze ułamkowym”.

Odwołanie darowizny jeszcze niewykonanej, w jaki sposób

Darczyńca /darczyńcy mogą odwołać darowiznę niewykonaną poprzez stosowne oświadczenie złożone obdarowanemu na piśmie (art. 900 k.c.) ze wskazaniem przyczyny odwołania. Jak podaje piśmiennictwo:

„Przyczyna odwołania darowizny powinna więc wynikać z treści oświadczenia o jej odwołaniu, nie musi zostać wyraźnie podana, ale treść oświadczenia powinna umożliwiać ustalenie tej przyczyny” [5].

Oświadczenie o odwołaniu darowizny niewykonanej najlepiej jest wysłać listem poleconym za zwrotnym potwierdzeniem odbioru. Kopie oświadczenia, dowód nadania listu poleconego oraz otrzymane później zwrotne potwierdzenie odbioru należy zachować w celach dowodowych. Jest ono skuteczne z chwilą doręczenia przesyłki. W razie sporu pozostaje wniesienie powództwa do sądu rejonowego/okręgowego, wydział cywilny.

Podstawa prawna:

Art. 888 § 1, art. 896 , art. 900 Kodeksu cywilnego (t.j. Dz.U. z 2026 r. poz. 795).

Objaśnienie:

[1] Odwołanie darowizny już wykonanej zawiera art. 898 § 1 Kodeksu cywilnego.

[2] Odwołanie darowizny jeszcze nie wykonanej zostało uregulowane w art. 896 Kodeksu cywilnego.

[3] Tak Borysiak W. (red.), Kodeks cywilny. Komentarz, wyd. 35, 2026 [w:] Komentarzu do art. 896 Kodeksu cywilnego.

[4] Tak  Borysiak W. (red.), Kodeks cywilny. Komentarz, wyd. 34, 2025 [w:] komentarzu do art. 896 Kodeksu cywilnego.

[5] Tak Załucki M.(red.), Kodeks cywilny. Komentarz, wyd. 4, 2024 [w:] Komentarzu do art. 900 Kodeksu cywilnego.

Stan prawny na dzień 29 lipca 2026 roku

Małgorzata Gach, Wanda Książek