Odwołanie darowizny wykonanej – skutki prawne

Obraz GuHyeok z Pixabay

Darowizna, na czym polega

Zgodnie z art. 888 § 1 Kodeksu cywilnego (k.c.), przez umowę darowizny darczyńca zobowiązuje się do bezpłatnego świadczenia na rzecz obdarowanego kosztem swego majątku.

Powyższe oznacza, że niniejsza umowa jest jednostronnie zobowiązująca tzn. obdarowany uzyskuje od darczyńcy określona korzyść majątkową bez wymaganego świadczenia wzajemnego z jego strony.

„Z chwilą dokonania darowizny powstaje między darczyńcą a obdarowanym szczególny stosunek osobisty, mający charakter moralny, a przejawiający się obowiązkiem wdzięczności obdarowanego” – podkreślił SN w wyroku z dnia 13 października 2005 r. (sygn. akt I CK 112/05, publ. Legalis).

W świetle art. 890 § 1 k.c. oświadczenie darczyńcy powinno być złożone w formie aktu notarialnego. Bezwzględny wymóg występuje przy darowiźnie nieruchomości.

Natomiast w innych przypadkach, umowa darowizny zawarta bez zachowania tej formy staje się ważna, jeżeli przyrzeczone świadczenie zostało spełnione.

Darczyńca może odwołać darowiznę już wykonaną

Darczyńca ma możliwość odwołania umowy darowizny już wykonanej. Zezwala na to art. 898 § 1 k.c Tak będzie wtedy, gdy obdarowany dopuścił się wobec niego rażącej niewdzięczności.

W Kodeksie cywilnym ustawodawca nie definiuje pojęcia „rażącej niewdzięczności”. Z pomocą przychodzi utrwalona linia orzecznicza Sądu Najwyższego (SN). Jak wynika z Postanowienia  SN z dnia 28 lutego 2020 r. (sygn. akt  V CSK 428/19, publ. Legalis):

„W każdym przypadku na sądzie spoczywa ocena, czy obdarowany rzeczywiście swoim zachowaniem w stosunku do darczyńcy wypełnił przesłankę rażącej niewdzięczności. (…)  Nie ma przy tym ogólnej reguły pozwalającej na uznanie zachowania obdarowanego wobec darczyńcy za rażącą niewdzięczność uzasadniającą odwołanie darowizny” [1].

… z powodu rażącej niewdzięczności obdarowanego 

Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 7 maja 2003 r. (sygn. akt IV CKN 115/01) wskazał, że:

„Pod pojęcie rażącej niewdzięczności podpada tylko takie zachowanie się obdarowanego, które (…) musi być uznane za wysoce niewłaściwe i krzywdzące darczyńcę.”

Z kolei w uzasadnieniu Postanowienia SN z dnia 28 lutego 2020 r. (sygn. akt V CSK 428/19, publ. Legalis) czytamy:

„W orzecznictwie, jedynie jako przykłady czynów świadczących o rażącej niewdzięczności obdarowanego wymienia się w szczególności odmówienie pomocy w chorobie, odmowę pomocy osobom starszym, naruszenie czci, naruszenie nietykalności cielesnej, rozpowszechnianie uwłaczających informacji o darczyńcy, pobicie czy ciężkie znieważenia.

(…) Jednocześnie podkreśla się, że nie uzasadniają odwołania darowizny, czyli nie noszą znamion rażącej niewdzięczności, czyny nieumyślne obdarowanego, drobne czyny umyślne, ale niewykraczające, w określonych środowiskach poza zwykłe konflikty życiowe i rodzinne, jak też zdarzenia wywołane zachowaniem się, czy działaniem darczyńcy” [2].

Advertisement

Przykłady rażącej niewdzięczności w orzecznictwie SN 

Generalnie:

„O istnieniu podstaw do odwołania darowizny z powodu rażącej niewdzięczności decydują w każdym wypadku konkretne okoliczności”  [3] .

1.  „Działania pozwanej dotyczyły nieruchomości zamieszkanej przez rodziców darczyńcy, wskutek czego osoby schorowane, w podeszłym wieku, bliskie darczyńcy, zostały ostatecznie pozbawione dachu nad głową i możności dożycia w domu rodzinnym, na nieruchomości, w której zamieszkiwali przez całe swoje życie, a która przed darowizną na rzecz powoda była ich własnością. (…) W ocenie Sądu Najwyższego zamiar sprzedaży przedmiotu darowizny w okolicznościach sprawy został prawidłowo więc zakwalifikowany przez Sąd Apelacyjny jako przejaw rażącej niewdzięczności” – tak SN w uzasadnieniu wyroku z dnia 19 listopada 2024 r. ( sygn. akt II CSKP 1620/22, publ. Legalis)
2. „Powód dokonał darowizn w pełnym zaufaniu do pozwanej, licząc na umocnienie wiążących ich więzi, tymczasem pozwana wykorzystała tę jego „słabość” do usamodzielnienia się, odejścia od niego i związania się z innym mężczyzną. (…) Okoliczność, że następnie rozwiązano małżeństwo z winy obojga małżonków niczego w tej mierze nie zmienia. W postępowaniu o odwołanie darowizny sąd ocenia inne przesłanki niż w postępowaniu o rozwód. (…) Zachowania pozwanej względem powoda wypełniają znamiona rażącej niewdzięczności, o której mowa w art. 898 § 1 KC.” –  tak Wyrok SN z dnia 11 kwietnia 2024 r. ( sygn. akt  II CSKP 737/22, publ. Legalis).

Ważne!

Stosownie do art. 899 § 2 k.c uprawnienie do odwołania darowizny przysługuje również spadkobiercom darczyńcy, lecz tylko wtedy, gdy darczyńca w chwili śmierci był uprawniony do odwołania albo gdy obdarowany umyślnie pozbawił darczyńcę życia lub umyślnie wywołał rozstrój zdrowia, którego skutkiem była śmierć darczyńcy.

Odwołanie darowizny, w jakim terminie?

Zgodnie z art. 899 § 3 k.c. darowizna nie może być odwołana przez darczyńcę po upływie jednego roku od dnia, w którym uprawniony do odwołania dowiedział się o niewdzięczności obdarowanego.  Orzecznictwo wyjaśnia: „(…) bieg terminu określonego przepisem art. 899 § 3 KC rozpoczyna się nie tylko wraz z pierwszym aktem niewdzięczności obdarowanego, lecz z każdym kolejnym, z którym darczyńca łączy niewdzięczność obdarowanego” [4]. Jest to termin zawity, który nie podlega przywróceniu.

Przykład :

„Jak wynika z ustaleń faktycznych Sądu Apelacyjnego powód dowiedział się o tych okolicznościach w 2015 r. (na co wskazuje m.in. decyzja o wymeldowaniu powoda z 27 października 2015 r. oraz zgłoszenie nieruchomości do rozbiórki z 6 października 2015 r.), a oświadczenie o odwołaniu darowizny złożył w dniu 21 kwietnia 2016 r., czyli w ustawowym terminie” –  tak SN w uzasadnieniu wyroku z dnia 19 listopada 2024 r. ( sygn. akt II CSKP 1620/22, publ. Legalis).

Istotne!

Odwołanie darowizny nie jest możliwe, jeśli darczyńca obdarowanemu przebaczył (art. 899 § 1 zd. 1 k.c.).

Odwołanie darowizny, w jakiej formie

Odwołanie darowizny następuje przez oświadczenie złożone obdarowanemu na piśmie (art. 900 k.c.). W świetle art. 61 § 1 zd. 1 k.c. oświadczenie darczyńcy jest prawnie skuteczne z chwilą, gdy doszło do obdarowanego w taki sposób, że mógł zapoznać się z jego treścią. Stąd też oświadczenie złożone w formie elektronicznej jest równoważne z oświadczeniem woli złożonym w formie pisemnej [5].

Odwołanie darowizny przez darczyńcę, w jaki sposób?

Odwołanie darowizny obejmuje etap pozasądowy lub sądowy.

Darczyńca sporządza oświadczenie o odwołaniu darowizny z powodu rażącej niewdzięczności czyli podaje zachowania obdarowanego, które jego zdaniem są rażącą niewdzięcznością oraz wzywa obdarowanego do zwrotu przedmiotu darowizny.

Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 30 października 2020 r. ( sygn. akt II CSK 792/18, publ. Legalis) wyjaśnił:

„(…) W pierwszym rzędzie, obdarowany może zaakceptować stanowisko darczyńcy. Wówczas, jeżeli przedmiotem darowizny była rzecz ruchoma, obdarowany winien wydać ją darczyńcy. W ten sposób nastąpi zwrot przedmiotu umowy i jednocześnie zwrotne przeniesienie prawa własności. Z kolei, jeżeli przedmiotem umowy była np. nieruchomość (ściślej prawo własności nieruchomości), strony będą zobowiązane do zawarcia odpowiedniej umowy w wymaganej prawem formie, obejmującej tzw. zwrotne przeniesienie prawa. (…) W przypadku, gdy obdarowany nie zgadza się ze stanowiskiem darczyńcy odwołującego darowiznę, sposobem na rozwiązanie tego problemu jest wytoczenie stosownego powództwa o zwrot przedmiotu darowizny (o zobowiązanie do złożenia oświadczenia woli)”.

Odwołanie darowizny, opłata sądowa

Pozew o odwołanie darowizny należy złożyć w sądzie właściwym dla miejsca zamieszkania obdarowanego. W zależności od wartości przedmiotu darowizny będzie to sąd rejonowy, wydział cywilny (do 100.000 zł wartości przedmiotu sporu ) albo są okręgowy, wydział cywilny (powyżej 100.000 zł wartości przedmiotu sporu). Pozew o odwołanie darowizny podlega opłacie sądowej. Stanowi ona 5% wartości przedmiotu sporu, czyli przedmiotu darowizny np. mieszkania. Do tego dochodzą koszty zastępstwa procesowego przez adwokata lub radcę prawnego. Darczyńca  może  razem z pozwem złożyć do sądu  wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych oraz o ustanowienie  pełnomocnika z urzędu.

Zezwala na to art. 102  ust. 1- 2   ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych. Ustawodawca podaje w nim, że zwolnienia od kosztów sądowych może się domagać osoba fizyczna, jeżeli złoży oświadczenie, z którego wynika, że nie jest w stanie ich ponieść bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny lub ich poniesienie narazi ją na taki uszczerbek. Do wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych powinno być dołączone oświadczenie obejmujące szczegółowe dane o stanie rodzinnym, majątku, dochodach i źródłach utrzymania osoby ubiegającej się o zwolnienie od kosztów. Oświadczenie sporządza się według ustalonego wzoru.

Zobacz artykuł archiwalny: Wniosek o zwolnienie od ponoszenia kosztów sądowych oraz o ustanowienie pełnomocnika z urzędu – wzór z komentarzem

Podstawa prawna :

Art.  61 § 1 zd. 1, art. 78(1) § 2 , art. 888 § 1 , art. 890  §  1,  art.  898 § 1 , art.  899 , art. 900 Kodeksu cywilnego  (t.j. Dz.U. z 2026 r. poz. 795).

Objaśnienie:

[1]  Tożsamy pogląd zawiera uzasadnienie Postanowienia SN  z dnia 27 listopada 2024 r. w sprawie o sygn.. akt  I CSK 3747/23, publ. Legalis.

[2] Podobnie wypowiedział się SN wyroku z dnia 5 października 2000 r. ( sygn. akt II CKN 280/00, publ. Legalis) oraz w wyroku z dnia 17 listopada 2011 r. ( sygn. akt  IV CSK 113/11, publ.  Legalis).

[3]  Tak przykładowo Postanowienie SN  wydane w dniu 13 marca 2025 r. ( sygn. akt I CSK 233/24, publ. Legalis) oraz z dnia 19 lipca 2019 r. ( sygn. akt II CSK 50/19,  publ. Legalis).

[4] Tak SA w Poznaniu – I Wydział Cywilny w uzasadnieniu wyroku z dnia 30 października 2018 r. ( sygn. akt I ACa 97/18, publ. Legalis ).

[5] Art. 78(1) § 2 Kodeksu cywilnego .

Stan prawny na dzień 23 lipca 2026 roku

Małgorzata Gach, Wanda Książek