Rozliczenie wydatków i nakładów na dom byłej żony po rozwodzie – skutki prawne

Image from Magnific

Publikowany artykuł zawiera wybrane zagadnienia z zakresu rozliczenia nakładów z majątku osobistego na majątek wspólny oraz nakładów z majątku wspólnego na majątek osobisty w ujęciu prawnym.  Wykorzystałyśmy w nim pogląd w orzecznictwie.

Majątek osobisty

Stosownie do art. 33 pkt 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego (k.r.o.) do majątku osobistego należą między innymi przedmioty nabyte przed powstaniem wspólności ustawowej oraz przedmioty nabyte przez dziedziczenie, zapis lub darowiznę, chyba że spadkodawca albo darczyńca postanowił inaczej.

Dom wybudowany na działce stanowiącej własność jednego z małżonków należy do właściciela działki. W świetle art. 48 Kodeksu cywilnego (k.c) w powiązaniu z art. 191 k.c. własność nieruchomości rozciąga się na rzecz ruchomą, która została połączona z nieruchomością w taki sposób, że stała się jej częścią składową.  Jest to  rzymska zasada prawna superficies solo cedit, która oznacza, że „to, co znajduje się na powierzchni, przypada gruntowi”. Jak wyjaśnił SN w wyroku z dnia 11 lutego 1998 r. (sygn. akt III CKN 358/97, Legalis):

„(…) w literaturze i orzecznictwie powszechnie przyjmuje się, że budynki (i inne budowle) tylko wtedy stanowią część składową nieruchomości gruntowej (gruntu), gdy są z nim trwale związane. W przeciwnym razie stanowią rzecz ruchomą”.

Rozliczenie wydatków i nakładów po rozwodzie – w jaki sposób

W świetle art. 45 § 1 k.r.o. w postępowaniu o podział majątku wspólnego po rozwodzie sąd może rozliczyć wydatki i nakłady:

• z majątku wspólnego małżonków na majątek osobisty jednego z nich,
• z majątku osobistego jednego z małżonków na ich majątek wspólny.

Niniejszy przepis nie odnosi się do żądania zwrotu wydatków i nakładów zużytych w celu zaspokojenia potrzeb rodziny, chyba że zwiększyły wartość majątku w chwili ustania wspólności.

O tym, kiedy dom wybudowany na działce jednego z małżonków będzie majątkiem osobistym, a kiedy wspólnym decyduje stan prawny działki. Przykładowo, jeżeli żona otrzymała działkę w spadku lub w darowiźnie, wtedy dom wybudowany tam  dom należy do niej. Natomiast, gdy działka została zakupiona w czasie trwania małżeństwa i sfinansowana ze wspólnych dochodów, wtedy wraz z domem należy do majątku wspólnego.

Wydatki i nakłady – co to takiego

W art. 45 k.r.o. nie ma podanej definicji  „wydatków” i „nakładów”.  Jak wyjaśnia piśmiennictwo „W doktrynie na ogół przyjmuje się, że nakładami są koszty poniesione na zachowanie, eksploatację lub ulepszenie rzeczy już istniejącej w majątku, natomiast wydatkami są koszty związane z nabyciem danego przedmiotu” – tak  Pietrzykowski K. (red.), Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Komentarz, wyd. 9, 2025 [w:] kom. do art. 45  k.r.o.

Wydatkiem będzie koszt nabycia domu lub mieszkania za pieniądze własne lub wspólne , koszty związane z jego utrzymaniem np. opłaty za media, ubezpieczenie.  Nakład  stanowi koszt jego remontu, adaptacji lub modernizacji (np. ocieplenie domu), zakup mebli, spłata kredytu mieszkaniowego.

Sąd rozliczy wydatki i nakłady z urzędu, czy na wniosek strony

W art. 45 § 1 k.r.o. ustawodawca podaje dwie możliwości rozliczeń pomiędzy majątkami małżonków:

1. Obligatoryjne rozliczenie nakładów z majątku wspólnego na majątek osobisty małżonka, ponieważ „Każdy z małżonków powinien zwrócić wydatki i nakłady poczynione z majątku wspólnego na jego majątek osobisty”.

Przykład:

SN wyjaśnia:

„(…)  w postępowaniu o podział majątku wspólnego po ustaniu wspólności majątkowej między małżonkami sąd z urzędu rozstrzyga o zwrocie wydatków i nakładów z majątku wspólnego na majątek osobisty. Należy zauważyć, że ten dominujący nurt w doktrynie bazuje (…) w szczególności na uchwale z 21 lutego 2008 r., III CZP 148/07 (OSNC 2009, nr 2, poz. 23), w której stwierdzono, że w sprawie o podział majątku wspólnego po ustaniu wspólności majątkowej między małżonkami sąd ustala wartość nakładów poczynionych z majątku wspólnego na majątek osobisty jednego z małżonków bez względu na inicjatywę dowodową uczestników postępowania” – uzasadnienie Uchwały Składu Siedmiu Sędziów SN  z dnia 14 maja 2024 r. (sygn. akt  III CZP 38/23).

1. Fakultatywne rozliczenie nakładów z majątku osobistego małżonka na majątek wspólny, gdyż każdy z małżonków „Może żądać zwrotu wydatków i nakładów, które poczynił ze swojego majątku osobistego na majątek wspólny”.

Sąd rozlicza niniejsze wydatki i nakłady „(…) wyłącznie na wniosek, gdyż roszczenia te nie wchodzą w skład majątku wspólnego małżonków” – tak SN w uzasadnieniu Postanowienia z dnia 22 lutego 2023 r. (sygn. akt  II CSKP 472/22).  Stąd też  strona zainteresowana  powyższym  rozstrzygnięciem swój wniosek „(…) powinna (…) zgłosić w sposób precyzyjny i niebudzący wątpliwości na piśmie, w sposób odpowiadający wymaganiom przewidzianym dla pozwu (zob. np. postanowienia Sądu Najwyższego: z 15 lutego 2018 r., I CSK 215/17; z 4 kwietnia 2012 r., I CSK 323/11; z 1 grudnia 2011 r., I CSK 78/11; z 16 października 1997 r., II CKN 395/97 )” – tak SN w uzasadnieniu Postanowienia z dnia 22 października 2025 r. (sygn. akt I CNP 64/25).

W jaki sposób ustalana jest wartość majątku wspólnego

Do postępowania o podział majątku wspólnego po ustaniu wspólności majątkowej między małżonkami stosuje się odpowiednio przepisy o dziale spadku (art. 567 § 3 k.p.c). Stąd też „Stosownie do art. 684 KPC, który ma odpowiednie zastosowanie poprzez art. 567 § 3 KPC, do postępowania o podział majątku, skład i wartość majątku podlegającego podziałowi ustala sąd” – tak SN w uzasadnieniu Postanowienia z dnia 11 marca 2010 r. (sygn. akt  IV CSK 429/09, Legalis).

 „Sąd ustala wartość majątku podlegającego podziałowi według stanu na dzień ustania wspólności majątkowej i według cen obowiązujących w chwili zamknięcia rozprawy” – czytamy w piśmiennictwie – tak Marciniak A. (red.), Kodeks postępowania cywilnego. Tom III. Komentarz do art. 425–729, wyd. 1, 2020 [w:] Komentarzu do art. 567 § 3 k..p.c.

„W przypadku, gdy przyczyną ustania wspólności majątkowej jest orzeczenie rozwodu, datą ustania tej wspólności jest dzień uprawomocnienia się tego wyroku” – Postanowienie SN  z dnia 12 kwietnia 2018 r. (sygn. akt IV CSK 520/17, Legalis).

Przykład:

Małżonkowie X rozwiedli się w roku 2020, sąd rozpoznał sprawę o podział majątku wspólnego w 2025 r. Dniem ustania wspólności majątkowej jest dzień orzeczenia ich rozwodu. Wartość majątku wyceniana jest według cen aktualnych w dniu dokonywania podziału majątku, a nie tych które obowiązywały w roku orzeczenia rozwodu.

W jaki sposób należy udowodnić poniesione nakłady i wydatki?

W sprawie o podział majątku wspólnego należy udowodnić dokonywane wydatki i nakłady na przedmiotową nieruchomość. Istotne jest źródło pochodzenia środków (spadek, darowizna, imienna lokata bankowa), cel ich przeznaczenia (np. na wymianę okien i drzwi) oraz ich wielkość.

W tym celu będą potrzebne dokumenty notarialne np. umowa darowizny, potwierdzenie nabycia  spadku, potwierdzenia przelewów bankowych, umowy z podwykonawcami, protokoły odbioru, dokumentacja fotograficzna, zeznania świadków na okoliczność przeprowadzanych prac budowlanych, oraz opinia biegłego rzeczoznawcy majątkowego albo biegłego z zakresu budownictwa.

Przykładowo ”Jeśli zatem strona nie przedstawia dowodów, to uznać należy, że dany fakt nie został wykazany (udowodniony)” – Wyrok SO  w Łodzi z 11 kwietnia 2019 r. ( sygn. akt  III Ca 1764/18).

Podstawa prawna:

• Art. 33 pkt 2, art.. 45 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego ( t.j. Dz.U. z 2026 r. poz. 236).
• Art. 6, art. 47- 48 , art. 191 Kodeksu cywilnego  (t.j. Dz.U. z 2026 r. poz. 795).
• Art. 567 § 3, art. 684  Kodeksu postępowania cywilnego (t.j. Dz.U. z 2026 r. poz. 468).

Stan prawny na dzień 29 września 2026 roku

Małgorzata Gach, Wanda Książek